Hoe vertaalt dit verhaal zich naar onze maatschappelijke verhoudingen?

“Als een man vanuit een slecht geleefde seksualiteit ‘in zijn hoofd’ zit, krijg je allerlei machtsfantasieën in het hoofd. Die krijgen geen menselijke doorleefde kant, want ze verbinden zich niet met het hart. Macht die niet op een goede manier gebruikt wordt, vindt zijn bodem in een ongezonde seksuele verbinding. De mannelijke identiteit is erg verweven met de seksualiteit. We spreken niet voor niets over ‘mannen met ballen’. Als een man vindt dat hij een topprestatie geleverd heeft, wil die niet horen ‘dat dat leuk is voor hem’, nee, hij wil horen dat hij de grootste heeft.”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

In de politiek en zakenwereld lijkt alles rationeel te moeten verlopen, er lijkt weinig plaats voor het hart, de emoties. Met welke gevolgen?

“Beleidsmensen zitten inderdaad vooral in het hoofd. Ze zijn niet verbonden met hun lichaam. Vanuit onze evolutie zijn onze hersenen uit drie lagen opgebouwd. Je hebt als eerste de hersenstam, het reptielenbrein, dat we gemeenschappelijk hebben met reptielen. Daarboven zit het limbisch systeem, wat zoogdieren gemeenschappelijk hebben met mensen. Dat zorgt vooral voor het voelen. Daarboven is de neocortex, die enkel bij mensen en primaten goed ontwikkeld is. Die zorgt voor het denken.

We staan in verbinding met de wereld via onze gevoelens, dus vooral met die lagere hersenhelften. Iemand die vooral actief is in de neocortex, heeft weinig voeling met zijn omgeving. Daarom zijn we ook met z’n allen de aarde aan het vernielen, omdat we er geen voeling, geen contact meer mee hebben.” 

 

Waarom hebben we het zo moeilijk met emoties?

“Veel mannen vinden gevoelens lastig. Ze maken liever keuzes vanuit het hoofd. Dat komt ook omdat dat van hen verwacht wordt. Alle emancipatie ten spijt, hoe je het ook draait of keert, van mannen wordt nog altijd verwacht dat zij de kostwinners zijn, resultaat boeken en er staan. Emoties zijn daarin lastig. Gevoelige soldaten schieten niet. De samenleving heeft vooral bij mannen een taboe op het voelen geïnstalleerd. Mannen die hun gevoelens tonen, trekken niet ten strijde.

Een vrouw daarentegen mag vooral niet te veel last hebben van haar behoeftes, want zij moet man en kinderen verzorgen, en daarvoor moeten haar eigen behoeftes opzij gezet worden. Gevoelens zijn signalen van behoeftes: zijn onze behoeftes bevredigd, hebben we prettige gevoelens, zijn ze niet bevredigd, hebben we vervelende gevoelens. De Zuid-Amerikaanse econoom, Manfred Max Neef, zegt: ‘Als de behoeftes binnen een populatie bevredigd zijn, is de economie geslaagd’. Bij ons is de economie geslaagd als het BNP stijgt. In contact staan met je gevoelens en behoeftes, betekent dat je toelaat wat er is. Maar onze samenleving voedt op om daar niet naar te kijken. Wij creëren artificiële behoeften om de economie te laten draaien, maar kijken niet naar de wezenlijke, innerlijke behoeftes. We zijn behoefte ook gaan verwarren met de strategie om een behoefte te vervullen: macht, geld of een grote auto zijn geen behoeftes, het zijn strategieën om bijvoorbeeld een behoefte aan erkenning te vervullen. Maar vaak zien we dat die strategieën de behoefte niet vervullen, omdat het leeg is. Daarom willen we steeds meer.”

 

Waar richten wij ons dan op, in plaats van op behoeftes?

“Op oordeel. Wij leren onze kinderen wat goed en fout is. Eerst doen de ouders dat, dan de leraren, dan de baas, de politici… Zo’n aanpak staat helemaal los van behoeftes en emoties. ‘Wij eisen dit en dat van jou en we beoordelen je als je het niet (goed) doet.’ Zo zit onze samenleving in elkaar.”

 

 

Wat gebeurt er als er niet naar behoeftes wordt gekeken?

“Ook bomen hebben behoeftes: regenwater, zonlicht, een bepaalde grond. Worden de behoeftes bevredigd, worden het schitterende bomen. Worden ze niet bevredigd, sterft de boom of wordt het een miezerig boompje. Dat is bij mensen net zo. Van de weeskinderen in Roemenië weten we bijvoorbeeld dat als de behoefte aan aanraking van kinderen niet bevredigd wordt, ze in angst samentrekken en zich niet goed kunnen ontwikkelen. Dan groeit een kind scheef. Ook onze samenleving groeit scheef. Onbevredigde behoeftes geven emoties als angst, verwarring, onrust, ergernis, vermoeidheid, kwaadheid, machteloosheid, gelatenheid... Kijk bijvoorbeeld naar bedrijven, als we daar zouden kijken naar hoe we de behoeftes van de medewerkers zouden kunnen bevredigen, dan kregen we een hele verandering. Als behoeftes vervuld zijn, krijg je verbinding, betekenis, autonomie, eerlijkheid, spel, vrede, welbevinden.”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Onze bedrijven en samenleving zijn erg mannelijk ingesteld, gericht op ratio, vooruitgang, individualiteit, winst. Zelfs traditioneel vrouwelijke domeinen, zoals voeding, opvoeding, gezondheid, worden meer en meer op de markt gegooid, met alle gevolgen vandien.

“Ja. Vooral de behoeftes die te maken hebben met zorg, samenwerking, verbinding… komen in het gedrang. Ons hele denken is gebaseerd op Darwin en Newton. Newton zag alles als losse elementen, hij had een mechanische kijk op het leven, en Darwin begreep alles vanuit the survival of the fittest. Onze economie is gebouwd op de ideeën van Adam Smith, een Darwinist van het eerste uur. Maar die ideeën zijn niet houdbaar. Je ziet daarin de laatste jaren een verschuiving, onder invloed van de kwantummechanica, maar in zekere zin ook onder invloed van de heropleving van de ideeën van Lamarck, een tijdgenoot van Darwin, die toen helemaal verguisd werd omdat hij zei: de overleving zit ‘m niet in de sterkste, maar in de samenwerking. Er komt steeds meer materiaal naar boven dat laat zien dat we niet bestaan uit losse elementen, maar dat alles met alles verbonden is.”

 

 

 

 

 

Zoeken naar verbinding lijkt dan weer eerder een vrouwelijke waarde…

“Zo zou je het kunnen stellen. De neurologe Jill Bolte Taylor laat alleszins heel duidelijk zien dat de hersenen opgedeeld zijn in wat men zou kunnen noemen een ‘mannelijke’ en een ‘vrouwelijke’ kant. Wat links zit, heeft te maken met begrenzing, redeneren, fragmenteren, dingen die we vaak ‘mannelijk’ noemen, en wat rechts zit met verbinding, eenheid, heelheid, meer ‘vrouwelijke’ aspecten. Door haar herseninfarct (in haar linkerhersenhelft) heeft Jill Bolte Taylor als wetenschapper zelf kunnen ervaren hoe het is om volledig geregeerd te worden door de rechterhersenhelft: ze ervoer een enorme verbinding met alles. Dat zijn aspecten die volgens mij oplossingen gaan bieden, want de wereld die we nu hebben opgebouwd – vooral door onze linkerhersenhelft – is niet houdbaar. We kunnen de aarde uit eigenbelang niet blijven ‘opeten’. We moeten beseffen dat we met elkaar verbonden zijn en dat we er dan ook alleen maar samen uit zullen komen.”

 

Je organiseert regelmatig mannenvierdaagsen.

Om zulke thema’s aan te pakken?

Er komen steeds meer mannen die onvrede hebben met de bestaande situatie en die op zoek zijn naar iets anders. Stress, druk, burnouts… ze voelen wel dat het zo niet langer kan. Als mannen naar onze vierdaagsen komen, hebben ze vaak het beeld concurrenten te zijn van elkaar. Maar binnen de dag hebben ze al ervaren hoe waardevol de steun van andere mannen is. Ken je dat liedje van Bram Vermeulen? ‘Het is een wedstrijd en het gaat maar tegen één man: papa, kijk dan.’ Of lees het boek Afwezige vaders, verloren zonen. Daar gaat het meestal om: het gevoel geen steun te hebben gekregen van de vaderfiguur.

Als mannen elkaar steunen – als ze bijvoorbeeld letterlijk achter elkaar gaan staan – dan ervaren ze dat het veel makkelijker is om een probleem dat voor hen ligt, op te lossen. Die steun, die veel mannen nooit gekregen hebben, mogen ervaren, geeft vaak al verandering. Dat is in wezen wat we mannen laten ervaren.

Mensen kunnen zich alleen maar openen, als ze zich veilig voelen. Mensen die bang zijn, worden bleek. Mensen die liefde voelen, krijgen kleur, openen zich. De basis van het hele verhaal is om mensen zich weer veilig te laten voelen. Dan kan er veel gebeuren.”

 

 

 

 

 

 Arend van Rietschoten, psycholoog en trainer van mannengroepen 

 

 

 

 

"In onze samenleving richten we ons op oordeel: dit is juist,

dit is fout. Terwijl we ons zouden moeten tichten op behoeften."

 

 

"Ik geloof eerder in Lamarck dan in Darwin: het zijn niet

the fittest die overleven, maar zij die kunnen samenwerken."

 

 

 

"Het verdriet waar mannen mee zitten, 

is naar mijn gevoel dat ze zich diep vanbinnen geminacht voelen."

 

 

 

"De mannelijke seksualiteit wordt vaak laag ingeschat,
ook door mannen zelf. 
Ze doen dit zichzelf aan, en elkaar.

Terwijl seksualiteit juist hun krachtbron is."

 

 

 

 

Krijgen mannen in het dagelijkse leven te weinig steun?

“Vooral van de vader. Ze hebben geleerd het bij de moeder te zoeken. Dat leidt vaak tot lastige verhoudingen. (Hij schuift het papier met de man-vrouw-dynamiek er weer bij.) Als een vader zijn seksuele energie op zijn dochter richt, noemen we dat incest. Als een moeder haar emotionele bevestiging niet bij haar partner vindt maar bij haar zoon zoekt, dan zou je in feite ook over incest moeten praten. Emotionele incest. Veel mannen – zeker die van mijn generatie – hebben zo’n band met hun moeder.

Omdat de vaders afwezig zijn, gaan de moeders een band aan met hun zoon en geven ze hem hierbij de intrinsieke boodschap: jij bent beter dan je vader. Vervolgens trekken mannen deze band door naar alle andere relaties. ‘Ik ben gewoon beter.’
Dit is waar veel mannen mee te kampen hebben: omdat ze een bondje met hun moeder hadden, kunnen ze heel moeilijk met autoriteit om en gaan ze ook de concurrentie aan, niet alleen met hun eigen vader, maar met alle mannen, op het werk, in de wereld. En de vrouw moet hen blijven bevestigen dat hij de beste is.”

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

De huidige machtstaferelen die we kunnen aanschouwen in de politiek, de economie… worden dus mee bepaald door een ongezonde moeder-zoon-band?

“Het heeft er zeker mee te maken. Bij natuurvolkeren worden de jongens weggehaald bij de moeder, omdat ze geïnitieerd moeten worden tot man. Dat is altijd een pijnlijk proces. In dat ritueel moeten de moeders roepen: ‘Je moet gaan, ik kan niets meer voor je doen, mijn taak zit erop.’ Mijn moeder is 94 en die denkt nog steeds dat ze alles voor me kan doen! (lachje) Dat soort rituelen kennen wij niet. In onze samenleving worden moeders niet gesteund in het loslaten van hun zonen. Het is voor een moeder niet te doen om een kind zomaar te lossen. Ze heeft dat kind negen maanden in zich gedragen, heeft er jaren voor gezorgd. Om dit alles recht te trekken, moet de moeder ook gesteund worden door haar man of omgeving.”

 

Welke invloed heeft een moeder nog op haar zoon?

“Man en vrouw moeten een team vormen. Anders krijg je allerlei kromme dingen. Als een jongen rond zijn vier jaar, de oedipale leeftijd, niet de steun krijgt van zijn vader, richt hij zich tot de moeder. Die oedipale fase is zo belangrijk voor die energetische doorstroming waar we het eerder over hadden. In haar uitwisseling met haar kind, bevestigt de moeder de hartsverbinding, maar ze bevestigt hem niet als prille man, in zijn seksualiteit. Vandaar krijg je die opsplitsing in het latere leven, dat mannen genegenheid en veiligheid gaan zoeken bij de moeder van hun kinderen, en hun seksuele behoeftes soms op een andere vrouw gaan richten.

Weet je, in de mannenvierdaagse brengen we een ritueel. Via een aantal bewustzijnsoefeningen laat ik mannen een brief schrijven aan hun moeder. Op een hoge tafel zetten we een vrouw die de moeder representeert, en elke man leest zijn brief aan haar voor. Daar zit veel pijn op. Het gaat over afhankelijk gehouden worden, manipulatie, niet in bescherming genomen zijn… Er zit in mannen vaak meer boosheid naar hun moeder toe dan naar hun vader.”

 

 

 

Wat is het grote verdriet waar mannen volgens jou mee zitten?

“Ik denk dat ze zich diep vanbinnen geminacht voelen. Precies door die afwijzing van de seksualiteit. Als een meisje in haar oedipale fase niet gezien wordt door haar vader, is dat zo pijnlijk dat minachting voelen de enige strategie is om die pijn te doven. Minachting voor de vader, maar daarmee voor het mannelijke. Ik denk dat de woede die veel mannen voelen daarmee te maken heeft.

Er wordt vaak met minachting over de mannelijke seksualiteit gesproken, in plaats van met respect. Terwijl het hun krachtbron is. Net zoals het hart de krachtbron is van de vrouw. Maar daar wordt geen kwaad woord over gezegd: moederlijke liefde is ‘heilig’. Terwijl in naam van ‘moederliefde’ evenveel kwaad geschiedt. Want ook zij probeert haar onvervulde behoeftes hiermee in te vullen. Op die moeder-zoon-incest zit veel pijn. We krijgen een kering in dit alles als op z’n minst alle partijen hun stuk verantwoordelijkheid hierin gaan zien, en mannen niet steeds als daders worden voorgesteld en vrouwen als slachtoffers. Ook al is dat in de dagelijkse praktijk bij seksdelicten zeker zo. Maar als psycholoog stel ik me dan de vraag: waarom gebeurt dit?”

 

Mannelijke seksualiteit wordt te weinig naar waarde geschat.

“Mannelijke seksualiteit wordt niet geaccepteerd. Het wordt ook gedemoniseerd: mannen zijn verkrachters, pedofielen… De kracht van seksualiteit is ziek geworden. Ook omdat het geen aandacht kreeg. Onze westerse christelijke cultuur vertrekt van een Maria-Jezus-verbinding: Jezus zou geen vrouw hebben gehad en Maria zou maagd geweest zijn. Waar is de vader in dit alles? Ook in onze godsdienst is er beheersing gezet op de seksualiteit. De mannelijke seksualiteit wordt vaak laag ingeschat. Mannen doen dat zelf, naar zichzelf en elkaar toe. Hoe vaak ik mannen hoor zeggen: maar zo ben ik niet. Dat is aangeleerd. Ook de afkeer voor homoseksualiteit is enorm.”

 

 

 

 

 

Waarom is onze samenleving zoals hij is? Waarom gaan we de concurrentie met elkaar aan, in plaats van samen te werken? Waarom draait alles om macht, succes en hiërarchie? Waar ligt de oorsprong van dit alles en kunnen we deze patronen doorbreken? Ik vroeg het aan psycholoog en 'mannenkenner' Arend van Rietschoten. Een man die het ene taboe na het andere durft te doorbreken. Een man die misschien nu al wel vat, waar we als massa enkele generaties over gaan doen. 

 

"We zijn toe aan een nieuw mensbeeld,  
niet één van concurrentie, maar één van verbinding."

 

 

 

 

"Het wordt tijd dat vrouwen ook  
hun stuk verantwoordelijkheid gaan inzien en opnemen."

 

 

 

We moeten mannelijke seksualiteit dus weer gaan eren?

“Richard Rohr situeert in zijn boek de creativiteit van de man in de seksualiteit. Het gaat over zijn potentie, niet alleen in seksuele zin, ook wat betreft zijn creativiteit in de wereld neerzetten. Of je een kind baart of een project neerzet, dat komt uit je bekken vandaan. Er is voor een man niets zo pijnlijk als wanneer hij zijn expressie niet kan leven. Kan hij zijn kwaliteiten niet neerzetten, is hij in feite een impotente man, ook psychisch. Daar zit waanzinnig veel pijn op. Het geslacht van de man is ook heel kwetsbaar. Het is vergelijkbaar met het hart van de vrouw. Maar op het hart van de vrouw heerst in onze samenleving niet zoveel censuur.” 

 

De vrouw heeft wat dat betreft haar verantwoordelijkheid op te nemen?

“Ik geloof dat mensen zich bewust moeten worden van hun verbinding met elkaar en daarmee hun verantwoordelijkheid voor elkaar. Met vechten kun je niet van je moeder vrijkomen, hoe meer je vecht, hoe harder je verstrikt raakt in je verbinding. De enige manier om je te bevrijden is om, vanuit respect voor de vrouw en haar behoeften, liefde proberen te voelen. Mannen hebben soms het beeld dat ze hun moeder (en dus de vrouw) moeten gaan bestrijden, de grond instampen. Dat zag je bij ons in de middeleeuwen en nu in de islamitische cultuur. De enige manier om dit op te lossen is elkaars behoeften gaan inzien. We moeten daarvoor anders gaan kijken. Ik denk dat ons oude mensbeeld, gebaseerd op Newton en Darwin, niet langer houdbaar is. We zijn toe aan een nieuw mensbeeld, niet één van concurrentie, maar één van verbinding. Ik ben ervan overtuigd dat er pas een echte oplossing zal zijn, op het moment dat mannen en vrouwen weer als een team gaan samenwerken.”

 

 

"Mannen hebben soms het beeld dat ze hun moeder (en dus de vrouw) moeten bestrijden. Dat zag je bij ons in de middeleeuwen en nu in de islamitische cultuur. De enige manier om dit op te lossen is begrip opbrengen voor elkaars behoeften." 

"De eeuwige taboes? Mannen mogen niet kwetsbaar zijn

en vrouwen mogen geen behoeften hebben."

"Veel moeders geven hun zoon

de boodschap: jij bent beter dan je vader.

Dat is het begin van alle machtsverhoudingen."

Tekst: Anne Wislez

“Wil je mannen en hun beweegredenen binnen de maatschappij en binnen machtsstructuren beter begrijpen, dan moet je eerst de verhouding tussen mannen en vrouwen bekijken”, geeft Arend van Rietschoten meteen de toon van het gesprek aan. Om zijn betoog te verduidelijken neemt hij een blad papier, waarop hij een vrouwtje en een mannetje tekent. Vanuit het geslacht van de man trekt hij een pijl naar het geslacht van de vrouw. Vanuit het hart van de vrouw tekent hij een pijl naar het hart van de man. “Het grote verschil tussen mannen en vrouwen is dat mannen met hun seksualiteit naar buiten gericht zijn en vrouwen ontvankelijk zijn in de seksualiteit. Vrouwen richten dan weer hun emotionele energie naar buiten en mannen ontvangen dat in het hart. Als je dat uittekent, zie je dat de mannelijke energie van boven naar beneden stroomt, de vrouwelijke van beneden naar boven. De man geeft via zijn seksualiteit, de vrouw geeft via het hart. Zo krijg je tussen beiden, als het goed zit, een mooie circulaire energiestroom. Als mannen emotioneel beschikbaar zijn, dan kunnen vrouwen zich seksueel openen. En als een man zich seksueel veilig voelt, als hij zich bevestigd voelt in zijn mannelijkheid en potentie, kan hij zijn hart openen.”

 

Als het goed zit, zeg je. Dat is niet altijd het geval?

“Nee. Mannen zijn vaak gepantserd in het hart, en vrouwen in hun seksualiteit. Dat vertaalt zich ook in medische aandoeningen: mannen krijgen vaak iets aan het hart, vrouwen hebben dan weer makkelijker last van incontinentie of heupbreuken. Mannen zitten vaak ‘in hun hoofd’. Bedoeling is dat die energie doorstroomt naar het hart en zo naar de seksualiteit. Maar als er pantsering is op het hart of op het middenrif, dan kan de stroom niet door. Dan staan hoofd en lichaam los van elkaar en krijg je een mannelijke stroom van veel seks, zonder verbinding met het hart. Kan de seksualiteit niet goed beleefd worden, dan gaat alle energie naar het hoofd. Vrouwen hebben dan weer vaak geen doorstroming van de seksualiteit naar het hart. Alle energie blijft bij een vrouw makkelijk in de emoties vastzitten. 

Dat geeft naar elkaar toe geen goede doorstroming. Daarom is het de taak van de mannen om het hart in hun seksualiteit te brengen, en de taak van vrouwen om hun seksuele geestdrift in het hart te brengen.”