#SEKSISME 

Nee, we zijn nog niet uitgepraat

 

Als je dacht dat alles gezegd is over seksisme, dan hebben we nieuws voor je. Terwijl we nog altijd stevig ijveren om seksueel grensoverschrijdend gedrag uit de wereld te helpen, blijkt het thema nog heel wat meer en subtielere lagen te kennen dan we beseften. “De hele discussie staat op barsten”, zegt Cathérine Ongenae, co-auteur van het pas verschenen boek #Seksisme

 

Er zijn zo van die boeken met vele hoofdstukken. En daarop volgend nog een aantal sequels. Als je denkt dat het hoofdpersonage goed terecht is, raakt zij toch weer in nieuwe verhalen verwikkeld, omdat blijkt dat lang niet alles verteld is geweest. Zo ook met een thema als seksisme. Wie dacht dat vrouwen hun strijd min of meer geleverd hadden, komt bedrogen uit. Want nu de nieuwe generatie vrouwen besloten heeft niet langer te zwijgen over wat hen niet zint, komen steeds meer verhalen naar buiten die minstens een frons tussen de wenkbrauwen teweegbrengen. Om niet te zeggen: de mond doen openvallen.

Over dat meisje van vijftien dat in de manège als bespringbaar veulen wordt bekeken door de leraar van veertig. Over de professor die in de gangen van de universiteit als poetsvrouw wordt bekeken, omdat ze wat donkerder is en vrouw. Over de doctoraatsstudente die de opdracht niet krijgt ‘omdat ze eruitziet alsof ze snel zwanger zal worden’. En over de jonge politica waarvan de rake argumenten ronduit genegeerd worden door de mannelijke collega’s, alsof ze niet eens in de ruimte aanwezig is.

 

"Ja, er zijn vrouwelijke doctorandi die de felbegeerde opdracht niet krijgen, omdat ze eruitzien 'alsof ze snel zwanger zullen worden'."

 

 

Een zaak van iedereen

 

“Veel mensen weten niet wat seksisme precies betekent”, zegt Cathérine Ongenae, antropologe, journaliste en auteur van het net uitgegeven boek #Seksisme. “Vraag je bijvoorbeeld een topvrouw of ze er ooit mee te maken heeft gehad, dan zegt ze meteen: oh nee, er heeft nog nooit een man ongevraagd aan mijn lijf gezeten. Maar als je haar vraagt of ze ooit in een vergadering door mannen genegeerd is geweest, omdat ze vrouw is, dan zegt ze: oh ja, dat, elke dag! Seksueel grensoverschrijdend gedrag maakt deel uit van seksisme, maar seksisme is veel breder dan dat. Het is elke vorm van discriminerend gedrag op basis van geslacht. Niet altijd kwaadaardig bedoeld, soms gebeurt het onbewust, of uit gewoonte. Ook mannen kunnen seksistisch behandeld worden. Zeg je dat mannen niet kunnen zorgen, dan pin je een man vast op een stereotype. En als een moeder haar dochter opvoedt met de idee: lok niets uit, het is jouw verantwoordelijkheid dat je niet aangerand wordt, dan is ook dat een uiting van ongewild seksistisch gedrag. Ook vrouwen plegen het naar elkaar toe. Onlangs hoorde ik nog een vriendin zeggen: komaan, Cathérine, het zijn toch alleen maar zwakke vrouwen met wie zoiets gebeurt. Je weet soms niet wat je hoort. Maar het vertaalt wel wat we deep down nog over het thema denken.”

In het boek dat ze samenstelde met twaalf co-auteurs wil Cathérine Ongenae vooral de definitie en reikwijdte van het begrip duidelijk maken, zodat we met z’n allen beseffen dat seksisme een zaak is die iédereen aanbelangt. Het gaat er niet om iemand met de vinger te wijzen of te schofferen of polariteiten te kweken, dan wel om ingegraven patronen bloot te leggen waar we in zekere zin allemaal aan bijdragen.

“Ik wil seksisme ook heel graag bevrijden van het zware gevoel van schuld dat er dikwijls op hangt”, benadrukt ze. “Als je iemand aanspreekt op seksistisch gedrag, dan reageert die meestal nogal agressief. Omdat niemand dat in feite wil zijn! En het klinkt ook erg verwijtend. Maar er is nu eenmaal geen ander woord. Dus het enige wat je kunt doen is het gedrag, de patronen en de obstakels die mensen ervaren door seksistisch gedrag proberen bloot te leggen, zodat ze op z’n minst zichtbaar worden.”

 

“Lichamelijke intimidatie hebben ze misschien nooit meegemaakt,

maar vraag je een topvrouw of ze ooit in een vergadering door mannen genegeerd is geweest, omdat ze vrouw is, dan zegt ze: oh ja, elke dag!" 

 

 

Alles voor de lieve vrede?

 

Eén ding is zeker: het is niet omdat je er niet over spreekt, dat iets niet bestaat. Decennia lang hebben vrouwen grote en kleine uitingen van onrechtvaardig, seksistisch gedrag voor zich gehouden, toegedekt, soms naar elkaar en hun dochters toe vergoelijkt. “Ach ja, je kent hem, je weet toch hoe hij is…” Impliciet krijg je daarbij de boodschap dat je iemand die zijn boekje te buiten gaat in jouw nadeel, moet laten betijen. Alsof het gewoon bij het leven hoort. Zo werd het ook verkocht. Vrouwen hebben het generaties lang gehoord: hou het voor jezelf, leer ermee leven, wees de slimste, …  Alles voor de lieve vrede. “Nee, denk ik dan, niet alles voor de lieve vrede”, reageert Cathérine Ongenae beslist. “Als de andere partij vrede wil, zal die ook naar zijn eigen aandeel en gedrag moeten leren kijken. Het is een kwestie van gedeelde verantwoordelijkheden.” Volgens haar kunnen we al veel bereiken door de gegevens zwart-op-wit bloot te leggen, waardoor een paar schellen van de ogen kunnen vallen: dit zijn de feiten, dit zijn de cijfers, of je nu man of vrouw bent, dit kun je toch niet goedkeuren? Mensen denken wel eens dat de strijd geleverd is, maar als we de Europese Gender Equality Index bekijken (waar 100 staat voor een totale gelijkheid aan seksen) staat België op de vijfde plaats met slechts 58,2. Dat aanklachten rond seksisme ook weinig te maken hebben met lichtgeraakte, preutse meisjes of losgeslagen feminazi’s die zich al beledigd voelen door een compliment, blijkt uit een recente studie die aangeeft dat maar liefst één jong meisje op twee ooit tegen haar zin heeft meegedaan aan een seksuele handeling van welke soort ook, omdat ze eigenlijk niet nee durfde te zeggen. Manipulatie, groepsdruk, de angst om als seut te worden versleten kan maken dat ze niet durven te reageren. “We leven in Europa in een verkrachtingscultuur”, zegt Liesbeth Kennes, die in het boek spreekt als ervaringsdeskundige. “In België worden jaarlijks 43.000 verkrachtingen opgetekend. In Europa heeft 11% van de vrouwen ouder dan 15 ervaring met seksueel geweld, maar slechts 10% daarvan stapt daarmee naar de politie.” Haar betoog? We leven in een maatschappij die deze mistoestanden liever onder de mat veegt, terwijl erover spreken juist zo belangrijk is voor het verwerkingsproces van de slachtoffers. Vrouwen moéten gaan spreken, zodat ze horen dat ze niet alleen staan. En ook: de grens tussen wat seksuele intimidatie of zelfs verkrachting is en wat niet, is voor buitenstanders soms moeilijk te leggen, maar de eigen innerlijke grens van wat jij fijn en niet fijn vindt, is in feite altijd voelbaar. Het wordt tijd dat die persoonlijke grens door alle partijen au sérieux wordt genomen.

 

"De eigen innerlijke grens van wat jij fijn en niet fijn vindt, is in feite altijd voelbaar. Het wordt tijd dat die persoonlijke grens door alle partijen au sérieux wordt genomen."

 

 

De mat wordt uitgeschud

 

De publieke debatrondes over seksisme barstten dit voorjaar in alle hevigheid los toen Yasmine Schillebeeckx naar aanleiding van de Internationale Vrouwendag een blog postte, opgepikt door De Morgen, met als titel Mijn naam is niet Hey Sexy, waarop filmregisseur Marc Didden nogal laatdunkend dacht te moeten reageren. En toen ex-politicus Steve Stevaert zich van het leven beroofde naar aanleiding van een aanklacht van verkrachting, liet VUB-professor Willem Elias zich nogal ongelukkig uit over de vrouw in kwestie, wat een stormloop van reacties uitlokte. Waarop de benadeelde vrouwen zelf het debat overnamen en onder de hashtag #wijoverdrijvenniet het ene verhaal van onmacht, angst, besmeuring en kwaadheid na de andere uit de doeken deden. Het is duidelijk: de tijden zijn er niet meer naar om zulke belangrijke ongenoegens onder de mat te vegen. Ook SASSY (Sharing Academic Sexism Stories with You) verzamelt sinds maart 2014 getuigenissen van vrouwen die in de academische wereld seksisme ervaren. “We associëren seksisme vaak met sexual street harassment, waarbij we ons een wereld van bouwvakkers of seksueel beluste of agressieve mannen voorstellen”, zegt Cathérine Ongenae. “Maar ook bijvoorbeeld de heren professoren kunnen zich seksistisch gedragen, zij het dan misschien op een subtielere manier.” En zo blijkt maar weer dat bijna iedereen zich aangesproken kan voelen. Zelfs je eigen man die ervan uitgaat dat je toch gewoon nee zult zeggen als je er geen zin in hebt. Om dan gepikeerd anderhalve dag beeld zonder klank te geven als je hem dan ook eens werkelijk afwijst, die middag dat hij een pintje te veel op heeft.

 

 

Addertjes onder het gras

 

Gewoon nee zeggen. Voor sommigen lijkt het misschien een vanzelfsprekende oplossing, maar voor velen is het niet zo evident. Een daad van seksisme is vaak zo beangstigend of komt zo onverwacht, dat je er niet eens toe komt te vechten of te vluchten, maar ronduit bevriest. Dat blijkt niet alleen in verkrachtingszaken zo, maar ook in minder opvallende situaties, zoals de filosofieprofessor die bij een mondeling examen met een grijns opmerkt dat vrouwen inderdaad niet zo’n grote denkers zijn. Je oren flapperen drie minuten lang, niet goed wetend of je dit echt gehoord hebt, waarna je weer op de gang gekomen woedend wordt dat je jezelf – en het vrouwendom – dit hebt laten zeggen. Om nog te zwijgen over de verwarring die je voelt, omdat je dacht een goed examen te hebben afgelegd. Huh, niet dan? Soms is een ondermijningstactiek zo onverwacht dat je niet kunt reageren. Seksisme treedt overal op, ook in vormen die je niet meteen herkent en waar je niet tegen gehard bent.

“Ik merk ook hoe rap je als verzuurde feministe wordt versleten als je nog maar iets durft te zeggen tegen een man die een voor jou vervelend voorstel doet”, zegt Laure, personeelafgevaardigde in een bedrijf. “Duidelijk je grens aangeven wordt niet zomaar aanvaard. Je moet het al op een zeer ludieke, humoristische manier doen – waardoor je later nog verweten kan worden dat je niet echt duidelijk was. Het is heel dubbel.”

Op het duidelijk aangeven van je grenzen wordt door mannen vaak geïrriteerd of zelfs agressief gereageerd, zegt ook Cathérine Ongenae. Het wijst er volgens haar op hoe grenzeloos hun terrein eigenlijk altijd al was. En hoe weinig besef ze hebben van wat dat concreet voor vrouwen betekent. “Mannen beseffen vaak niet dat de hele maatschappij op mannelijke leest geschoeid is”, merken ook Barbara Ortiz, Liesbet Stevens en Eline Verhoeven van het Instituut voor Gelijkheid van Vrouwen en Mannen in het boek op. “Mannen moeten zich bewust worden van de voordelen die zij als groep putten uit hun geprivilegieerde positie in een samenleving met eeuwenoude patriarchale wortels. De blinde vlek op hun eigen privileges moet weggewerkt worden.”

 

"Mannen beseffen vaak niet hoezeer de hele maatschappij op mannelijke leest geschoeid is."

 

 

En ook daar kan luidop praten over seksisme aan verhelpen. Veel mannen denken goed bezig te zijn en schrikken van de verhalen die losbarsten. Ze geven eerlijk toe dat ze niet wisten dat het zo erg gesteld was. In tegendeel, doordat er de laatste drie decennia voor de vrouwen door het feminisme zoveel veranderd is, en voor hen weinig, hebben ze eerder het gevoel dat ze alleen maar terrein afgeven, zonder er veel bij te winnen. In plaats van schuldig gaat hij zich daardoor bijna zelf slachtoffer voelen. Want hoe zit het dan met zijn rechten? “De strijd tegen stereotiepe opvattingen over mannen en mannelijkheid moet nog vrijwel volledig gestreden worden”, wijzen de dames van het Instituut voor Gelijkheid erop. “Ook voor mannen moeten meer échte mogelijkheden gecreëerd worden.” Gelukkig laten bewegingen, zoals de VN-campagne HE for SHE met actrice Emma Watson als boegbeeld, zien dat we stilaan rijp worden om de handen in elkaar te slaan om álle vormen van seksisme aan te pakken. Op de website van HE for SHE verklaren op moment van schrijven alleszins al 478.565 mannen zich officieel bereid zich achter de strijd tegen seksisme en voor man-vrouw-gelijkheid te scharen. De actie pleit er ook voor mannen te bevrijden uit hun vastgeroeste genderrol, die zegt dat mannen niet kunnen/mogen zorgen, geëmotioneerd zijn, thuisblijven voor hun gezin of de rol van kostwinner naast zich neerleggen. To name a few. En ook daar is de hulp van vrouwen voor nodig. De nieuwe uitdaging zit erin de vele uitingen van seksisme te erkennen in het dagelijkse leven en in elkaar bondgenoten te zien in de bevrijding van vastgeroeste vooroordelen. “Enkel samen kunnen mannen en vrouwen tot een gendergelijke samenleving komen”, concluderen ze.

 

 

“De strijd tegen stereotiepe opvattingen over mannen en mannelijkheid moet nog vrijwel volledig gestreden worden. Ook voor mannen moeten meer échte mogelijkheden gecreëerd worden.”

 

 

Meer lezen? #Seksisme, Nee, wij overdrijven niet!, Cathérine Ongenae e.a., uitgeverij Polis, € 19,95.

Ook op: www.wijoverdrijvenniet.org

 

Tekst: Anne Wislez

Dit artikel verscheen in Psychologies, november 2015